Ինքնագիր գրական մրցանակ լավագույն պատմվածքի
համար՝ 40 000 դր
ուղարկել՝ mrtsanak@inknagir.org
Մանրամասները...

Կուրբան Սայիդ

Երկար ժամանակ «Ալին և Նինոն» վեպը առաջին անգամ հրատարակվել է Վիեննայում 1937թ.: Հեղինակի ինքնությունը, որն իր համար ընտրել էր Կուրբան Սայիդ մականունը, հակասակն կարծիքների տեղիք էր տալիս: Հրատարկչական պայմանագիրը ստորագրել էր Կոմսուհի Էլ‎ֆրիդա Էհրեն‎ֆ‎ելսը, բայց անհավատալի էր, որ առաջին համաշխարհային պատերազմին նախորդող տարիների Բաքուն նկարագրող վեպը, որում մահմեդական մշակույթի այնքան մանրամասն ծանոթության հետքը կար, գրված լիներ նրա կողմից:

Վերջին շրջանի ուսումնասիրությունները հաստատել են, որ գիրքը գրել է Կոմսուհու ընկեր` գրող Լև Նյուսինբաումը, որ ադրբեջանական հրեա էր և ռուսական հեղափոխության օրերին փախել էր Բեռլին: «Ալին և Նինոն» մինչև այժմ հրարտարակվել է ընդհանուր 11 միլիոն օրինակ, թարգմանվել է 27 լեզուներով:

Անգլերենից թարգմանեց Նունե Աբրահամյանը

Մերը խառը խումբ էր` քառասուն աշակերտներով նստած էինք աշխարհագրության դասի Բաքվի Կայսերական Ռուսական Հումանիտար Բարձրագույն Քոլեջում` երեսուն մահմեդական, չորս հայ, երկու լեհ, երեք աղանդավոր և մեկ ռուս:
Մինչև այժմ մենք շատ առիթ չէինք ունեցել մտածելու մեր քաղաքի արտասովոր աշխարհագրական դիրքի մասին, բայց հիմա պրո‎‎ֆեսոր Սանինը մեզ հետ այդ հարցն էր քննարկում իրեն հատուկ միօրինակ ու անտարբեր եղանակով. «Եվրոպայի բնական սահմաններն անցնում են հյուսիսում Բևեռային ծովով, արևմուտքում Ատլանտյան Օվկիանոսով, Հարավում` Միջերկրական ծովով: Եվրոպայի արևելյան սահմանն անցնում է Ռուսական Կայսրությունով` Ուրալյան լեռներով, Կասպից ծովով և Անդրկովկասով: Որոշ գիտնականների կարծիքով Կովկասյան լեռների հարավային մասը պատկանում է Ասիային, մինչդեռ ուրիշները կարծում են, որ նկատի առնելով Անդրկովկասի մշակութային էվոլյուցիան, այս տարածքը պիտի դիտարկվի որպես Եվրոպայի մաս: Ամեն դեպքում, զավակներս, պետք է ասեմ, որ նաև ձեզանից է կախված, թե արդյո՞ք մեր քաղաքը մաս կկազմի առաջավոր Եվրոպային, թե՞ հետադիմական Ասիային»:

Պրո‎ֆ‎եսորի շուրթերին կիսաինքնագոհ ժպիտ հայտնվեց:

Որոշ ժամանակ մենք լուռ նստած էինք` ճնշված իմաստնության այս զանգվածի ներքո և պատասխանատվության այս բեռի, որ հանկարծակի ‎դրել էին մեր ուսերին:

Այդ ժամանակ Մեհմեդ Հայդարը, որ հետևի շարքում էր նստած, ձեռքը բարձրացրեց և ասաց.

-Ներողություն պարոն, լավ կլիներ մենք մնայինք Ասիայում:

Ծիծաղ պայթեց: Մեհմեդ Հայդարը երկրորդ տարին էր սովորում երրորդ դասարանում: Եվ թվաց. որ նա կարող էր մի տարի էլ սովորել նույն դասարանում, եթե Բաքուն մնար Ասիայում: Նախարարական դեկրետով Ռուսաստանի ասիական մասի բնիկներին թույլ էր տրվում ցանկացած դասարանը կրկնել անթիվ անգամներ:

Պրո‎ֆեսոր Սանինը, որ Ռուսական Բարձրագույն դպրոցի ուսուցչի ոսկեզօծ համազգեստ էր կրում, հոնքերը կիտեց.

-Այսպես, Մեհմեդ Հայդար, դու ուզում ես ասիացի մնալ: Կարո՞ղ ես որևէ կերպ պատճառաբանել որոշումդ:

Մեհմեդ Հայդարը քայլ արեց դեպի առաջ, բայց ոչինչ չասաց: Նրա բերանը բաց էր, հոնքերը կնճռոտված, աչքերի մեջ դատարկություն էր: Ու մինչ չորս հայերը, երկու լեհերը, երեք աղանդավորներն ու մեկ ռուսը մեծ ոգևորություն էին ապրում նրա հիմարությունից, ես ձեռք բարձրացրի ու ասացի.

-Պարոն, ես էլ եմ ուզում մնալ Ասիայում:

Ալի Խան Շիրվանշիր: Դո՞ւ էլ: Շատ լավ, առա՛ջ արի:

Պրո‎ֆեսոր Սանինն իր ստորին ծնոտը կախ գցեց և անիծեծ իր բախտը, որն իրեն նետել էր Կասպից ծովի այս ափը: Հետո կոկորդը մաքրեց և ճոռոմ տեսքով ասաց.

-Գոնե դու կարո՞ղ ես որևէ բացատրություն տալ:

-Այո, ես ավելի շատ սիրում եմ Ասիան:

-Սիրում ես, իրո՞ք: Իսկ դու եղե՞լ ես իսկապես հետամնաց երկրներում: Օրինակ` Թեհրանում:

-Այո, անցյալ ամռանը:

-Ահա: Եվ այնտեղ տեսե՞լ ես եվրոպական մշակույթի ձեռքբերումներից որևէ բան, օրինակ` ավտոմեքենա:

-Այո, շատ մեծ մեքենաներ: Դրանցով երեսուն կամ ավելի մարդ կարելի է տեղափոխել: Դրանք քաղաքի միջով չեն անցնում, այլ երկրի մի կետից մյուսն են գնում:

-Դրանք ավտոբուս են կոչվում, և օգտագործվում են սոսկ այն պատճառով, որ այնտեղ երկաթուղի չկա: Դա հետամնացության նշան է: Նստի՛ր, Շիրվանշիր:

Ես գիտեի, որ երեսուն ասիացիները հիմա ուրախանում էին հոգու խորքում, դա երևաց ինձ նայելու նրանց եղանակից: Պրո‎‎ֆեսոր Սանինը ջղային լռություն էր պահպանում: Նրա գործը իր աշակերտներից լավ եվրոպացի սարքելն էր: Հանկարծ նա հարցրեց.

-Լավ, ձեզանից որևէ մեկը երբևէ Բեռլինում եղե՞լ է օրինակ:

Այդ օրը հաստատ Սանինի բախտը չէր բերում: Աղանդավոր Մակարովը ձեռքը բարձրացրեց և ասաց , որ ինքը եղել էր Բեռլինում շատ փոքր տարիքում: Նա շատ վառ հիշում էր բորբոսնած ու ուրվականներով լիքը Մետրոն, աղմկոտ երկաթգիծը և խոզապուխտով սենդվիչը, որ մայրն իր համար պատրաստել էր: Մենք երեսուն մահմեդականներով խորապես վրդովված էինք: Սայիդ Մուստա‎ֆ‎ան նույնիսկ թույլտվություն խնդրեց դասարանից դուրս գալու, որովհետև խոզապուխտ բառից վատ էր զգացել: Սա Բաքվի ու նրա աշխարահագրական դիրքի մասին մեր վիճաբանության ավարտն էր:

Զանգը հնչեց: Թեթևացած` պրոֆ‎եսոր Սանինը դուրս եկավ դասարանից: Քառասունս էլ դուրս վազեցինք: Մեծ դասամիջոցն էր, և երեք հնարավոր բան կար անելու. վազել դեպի բակ ու կռիվ սկսել կողքի դպրոցի աշակերտների հետ, որովհետև նրանց համազգեստի կոկարդներն ու կոճակները ոսկեզօծ էին, այնինչ մենք ստիպված էինք բավարարվել արծաթյա կոճակներով: Կարելի էր նաև իրար մեջ բարձրաձայն խոսել թաթարերեն, որովհետև ռուսները դա չէին հասկանում, և խստորեն արգելված էր: Բայց կարելի էր նաև փողոցն արագ անցնել և սողոսկել Սուրբ Թագուհի Թամարի անվան աղջիկների լիցեյ: Ես հենց դա որոշեցի անել: Աղջիկները զբոսնում էին այգում, զուսպ կապտագույն համազգեստներ և ճերմակ գոգնոցներ հագած: Հորաքրոջս աղջիկը` Աիշեն ինձ ձեռքով արեց: Նա քայլում էր ձեռք-ձեռքի տված Նինո Կիպիանիի հետ, և Նինո Կիպիանին աշխարհի ամենագեղեցիկ աղջիկն էր:

—

Մաթեմատիկայի գրավոր քննությունը լավ անցավ: Մենք երջանիկ զբոսնում էինք Նիկոլայի փողոցով, արդեն զգալով ազատության շունչը: Հաջորդ օրվա քննությունը ռուսերեն գրավորից էր: Թեմաները սովորության համաձայն գալիս էին Թի‎‎ֆ‎լիսից, կնքված փաթեթների մեջ: Տնօրենը կնիքը բացեց և հանդիսավոր կարդաց.« Տուրգենևի կանացի կերպարները որպես ռուս կնոջ մարմնավորում»: Քանի որ ես գնահատում էի ռուս կանանց, այդ քննությունը հաղթահարված էր: Ֆիզիկայի գրավորն ավելի դժվար էր: Բայց երբ գիտելիքը պակասություն էր անում, ծածկաթերթիկից արտագրելու արվեստն էր օգնում: Ուրեմն ‎ֆիզիկայի հարցերն էլ լուծված էին, և հանձնաժողովը հանցավորներին մի օրվա հանգիստ տվեց: Հետո եկավ բանավորի ժամանակը: Այդտեղ արդեն պիտի հույսդ քեզ վրա դնեիր: Պիտի բարդ պատասխաններ տայիր պարզ հարցերին: Առաջինը կրոնի քննությունն էր: Մեր կրոնի դասատուն` մոլլան, որ սովորաբար հանգիստ նստում էր հետևում, այդ օրը հնկարծակի առջևում նստեց, երկար թափվող զգեստը հագին: Նա լավ էր վարվում իր աշակերտների հետ: Ինձ հարցրեց միայն հավատի հոդվածը և ինձ շատ լավ գնահատական դրեց այն բանից հետո, երբ ես խելոք տղայի պես կրկնեցի հավատի հայտարարության շիական տարբերակը. «Ուրիշ Աստված չկա Ալլահից բացի և Մուհամեդը նրա Մարգարեն է, իսկ Ալին նրա տեղակալը»: Այս վերջին հատվածը հատկապես կարևոր էր, քանի որ միակ բանն է, որը բարեպաշտ շիիթներին տարբերում է սուննիական հավատի մոլորյալ եղբայրներից, չնայած նույնիսկ նրանցից Ալլահը լրիվ չի վերցրել իր շնորհը: Մոլլան մեզ այսպես էր սովորեցրել, քանի որ նա լիբերալ հայացքների տեր մարդ էր:

Դրա փոխարեն մեր պատմության դասատուն բոլորովին լիբերալ չէր: Ես քաշեցի իմ հարցը. այնքան էլ լավ բան չէր ընկել: Ուսուցիչը կարդաց.«Մադաթովի հաղթանակը Շամխորում»: Ուսուցիչը ևս իրեն լավ չէր զգում. Շամխորի ճակատամարտում ռուսները դավաճանաբար սպանել էին հանրահայտ Իբրահիմ Խան Շիրվանշիրին` իմ նախապապին, որը մի օր Հասան Կուլի խանին օգնել էր կտրելու իշխան Զիզանաշվիլու գլուխը:

-Շիրվանշիր, դու իրավունք ունես մի ուրիշ հարց քաշելու:

Ուսուցչի տոնը մեղմ էր: Ես կասկածամտորեն նայեցի ապակե տարային, որի մեջ թղթի կտորներ կային, ու որոնց վրա հարցեր էին գրված բոլորի համար` վիճակախաղի նման: Ամեն աշակերտ իրավունք ուներ մի անգամ փոխելու իր հարցը, բայց կորցնում էր բարձր թվանշան ստանալու հնարավորությունը: Բայց ես չուզեցի բախտս փորձել: Նախապապիս մահվան մասին գոնե ամեն ինչ գիտեի: Իսկ ապակե ամանում այնպիսի խորհրդավոր հարցեր կային Պրուսիայի Ֆրիդրիխ Վիլհելմի կամ Ամերիկայում քաղաքացիական պատերազմի պատճառների մասին: Ո՞վ էր ճանաչում դրանց: Ես գլխի շարժումով հրաժարվեցի: Եվ խոսեցի` այնքան քաղաքավարի, որքան որ կարող էի, Պարսկաստանի Աբբաս Միրզա իշխանի մասին, որը Թավրիզից դուրս եկավ քառասուն հազարանոց բանակով, որպեսզի ռուսներին դուրս քշի Ադրբեջանից: Եվ թե ինչպես ցարի հայ գեներալ Մադաթովը Շամխորում ընդառաջ եկավ նրան հինգ հազարանոց զորքով և կրակեց պարսիկների վրա, որոնք մինչ այդ երբեք չէին լսել հրացանի մասին, թե ինչպես Աբբաս Միրզա իշխանը իր ձիուց ցած ընկավ և սողաց դեպի խրամատը, թե ինչպես ամբողջ բանակը փախուստի դիմեց և Իբրահիմ Խան Շիրվանշիրը գերի վերցվեց և սպանվեց, երբ փորձում էր գետով փախչել մի խումբ ասպետների հետ:

-Հաղթանակը ոչ այնքան ռուսական զորախմբերի քաջության արդյունք էր, որքան Մադաթովի հրացանների տեխնիկական գերազանցության: Հաղթանակի հետևանքը Թուրքմենչայի հաշտության պայմանագիրն էր, որով պարսիկները համաձայնում էին տուրք վճարել, որի չափազանց բարձր գինը հինգ գավառ ավիրեց»:

Այսպես պատասխանելով ես միանգամից ի չիք դարձրեցի «քննությունը հանձնել է պատվով» գնահատականը:
Ես պիտի պատասխանած լինեի. «Հաղթանակը ռուսների մեծ քաջության արդյունքն էր, որի շնորհիվ փախուստի մատնեցին իրենցից ութ անգամ ավելի ուժեղ թշնամուն: Հաղթանակի արդյունքը Թուրքմենչայի հաշտության դաշնագիրն էր, որի շնորհիվ Պարսկաստանին հաջողվեց կապ հաստատել արևմտյան մշակույթի հետ և արևմտյան շուկաների»:
Բայց ես դեմ չեմ. նախնիներիս պատիվը ինձ համար այնքան արժի, որքան տարբերությունը «հանձնած»-ի և «պատվով հանձնած»-ի միջև:

—

Ես տուն գնացի: Հորեղբորս ներքինին, որ իմաստուն, մողեսի չորացած դեմք ուներ, քթի տակ ծիծաղեց. «Վրացի կանայք գեղեցիկ են, խան: Բայց չի կարելի նրանց այդքան բացահայտորեն համբուրել` հասարակական այգում, որտեղով այդքան մարդ է անցնում»: Ես քաշեցի նրա գունատ ականջը: Կարող է ուզածին չափ հանդուգն լինել: Նա չեզոք մարդ է, ոչ տղամարդ, ոչ կին: Ես գնացի հորս հետ խոսելու.

-Դու ինձ երեք ցանկություն հայտնելու հնարավորություն տվեցիր: Ես արդեն մի ցանկություն ունեմ. ուզում եմ այս ամառն անցկացնել Ղարաբաղում, մենակ»: Հայրս երկար նայեց ինձ, հետո գլխով նշան արեց` ժպիտը դեմքին:

—

Իսկապես զվարճալի էր տեսնել, թե այս ժողովուրդն ինչ հրաշալի ստեր կարող էր խոսել: Այնպիսի պատմություն չկար, որ չկարողանային հորինել իրենց երկիրը փառաբանելու համար: Հենց միայն երեկ, մի գիրուկ հայ փորձեց համոզել, որ Շուշիի քրիստոնեական եկեղեցին հինգ հազար տարեկան է:

-Էդպիսի անհավանական բաներ մի ասա,- ասացի նրան: Քրիստոնեական հավատը դեռ երկու հազար տարեկան էլ չկա: Անհնարին էր քրիստոնեական եկեղեցի կառուցել այն ժամանակ, երբ քրիստոնեությունը դեռ հորինված չէր:

Գիրուկը շատ վիրավորված էր և կշտամբանքով նետեց.

-Դու անկասկած կրթված մարդ ես: Բայց թույլ տուր ասեմ քեզ` ավագության իրավունքով. քրիստոնեական հավատը գուցե երկու հազար տարեկան է ուրիշ երկրներում: Բայց մեզ` Ղարաբաղի ժողովրդին Փրկիչն իր լույսը ցույց է տվել ուրիշներից երեք հազար տարի առաջ: Այդպես է:

Հինգ րոպե հետո այդ նույն մարդը եկավ ինձ ասելու, առանց աչքն իսկ թարթելու, որ Ֆրանսիական Գեներալ Մյուրատը Շուշիի հայ է եղել: Երեխա ժամանակ նա Ֆրանսիա է գնացել Ղարաբաղի անունը հայտնի դարձնելու համար:

—

Շուշին տարօրինակ քաղաք է: Այն լեռներում է, հինգ հազար մետր բարձրության վրա, շրջապատված անտառներով ու գետերով: Հայերը և մահմեդականներն այնտեղ խաղաղ ապրում են միասին: Հարյուրամյակաների ընթացքում այն կամուրջ է եղել կովկասյան երկրների, Պարսկաստանի և Թուրքիայի միջև: Տեղի ազնվականները` հայ նախարարներն ու մելիքները, մահմեդական բեկերն ու աղալարները տներ ունեն քաղաքը շրջապատող բլուրների և դաշտերի վրա: Հաճախ, մանկամիտ ու հավակնոտ ներշնչանքով նրանց ցեխոտ հյուղակները պալատներ են կոչվել: Այս ժողովուրդը երբեք չի հոգնում իրենց դռան աստիճանների վրա նստելուց, ծխամորճ ծխելուց և մեկը մյուսին պատմելուց, թե քանի քանի անգամ ռուսական կայսրությունը և հենց ցարն ինքը փրկվել են Ղարաբաղի գեներալների շնորհիվ, և թե նրանց ինչպիսի սարսափելի ճակատագիր բաժին կընկներ, եթե նրանց բախտը վստահվեր ուրիշ մեկին:

—

Արդեն հինգ օր էր, ինչ ժամանել էի Շուշի և սպասում էի Նինոյին: Բոլոր նրանք, ում հանդիպում էի այդ օրերին, ինձ պատմում էին, որ աշխարհի բոլոր հարուստ, քաջ և որևէ առումով հայտնի մարդիկ ծագում են Շուշիից:

—

Այդ ժամանակ նրանք ինձ պատմեցին Ղարաբաղի ձիու պատմությունը, Այս երկրում ամեն ինչ գեղեցիկ էր,-ասացին,- բայց ամենագեղեցիկ բանը Ղարաբաղի ձին էր, այն հայտնի նժույգը, որի համար Աղա Մուհամմեդը` Պարսից շահը պատրաստ էր իր ողջ հարեմը նվիրել .բարեկամներս չգիտեին, որ Աղա Մուհամմեդը ներքինի էր: Այս ձին, -ասացին,- գրեթե սուրբ էր: Հարյուրավոր տարիներ իմաստուն մարդիկ մտորել էին, համեմատել, մինչև ծնվել էր բուծման այս հրաշքը` աշխարհի լավագույն ձին` Ղարաբաղի հայտնի ազնվական շիկակարմիր նժույգը:

Այսքան բարձր գնահատականներ լսելով, հետաքրքրությունս շարժվեց և խնդրեցի, որ ինձ թույլ տան` տեսնեմ այս հիասքանչ ձիերից գոնե մեկին: Ուղեկիցս խղճահարությամբ վրաս նայեց. Ավելի հեշտ է Սուլթանի հարեմ սողոսկել քան Ղարաբաղի ձիերի ախոռ: Ամբողջ քաղաքում ընդամենը տասներկու իսկական շիկակարմիր նժույգ կա: Դրանց տեսնելը ձիագողության է հավասար: Միայն երբ պատերազմ է բռնկվում, տերը, հեծնում է իր շիկակարմիր հրաշքը:

Ստիպված էի բավարարվել այս առասպելական ձիու մասին հեքիաթներով:

—

Ես օպերան գերադասում եմ թատրոնից: Օպերայի պատմությունները համեմատաբար պարզ են, և դրանց մեծամասնությունն էլ հիմնականում հայտնի բաներ են: Ես դեմ չեմ երաժշտությանը, եթե այն շատ բարձր չի: Այնինչ թատրոնում երբեմն մեծ ջանքեր պիտի գործադրեմ հետևելու բեմի ողջ անցուդարձին: Երբ մթի մեջ փակում եմ աչքերս, հարևաններս կարծում են, թե հոգիս սուզված է երաժշտական օվկիանոսի կախարդանքի մեջ: Այս անգամ աչքերս բաց էին, Նինոն առաջ էր թեքվել և իր նուրբ պրոֆիլի հետևից ես տեսա առաջին շարքն ու մեջտեղում նստած գեր մարդուն ոչխարի աչքերով և փիլիսոփայական ճակատով` իմ հին ընկեր Մելիք Նախարարյանն էր: Նրա գլուխը շարունակ շարժվում էր երաժշտության ռիթմին համահունչ` Նինոյի ձախ աչքի և քթի արանքում:

-Նայիր, Նախարարյանն այնտեղ է,- շշնջացի ես:

-Բեմին նայիր, բարբարոս,- շշնջաց Նինոն ի պատասխան, բայց արագ հայացք նետեց գեր հային: Նա շրջվեց և բարեկամաբար գլխով արեց:

Ընդմիջման ժամանակ ես նրան հանդիպեցի բուֆետում, որտեղ Նինոյի համար շոկոլադ էի առնում: Նա եկավ նստեց մեր օթյակում` գեր, խելացի և մի քիչ ճաղատ:

-Քանի՞ տարեկան ես,- հարցրեցի:

-Երեսուն,-պատասխանեց:

Նինոն գլուխը բարձրացրեց.

-Երեսուն, ուրեմն քեզ այսուհետ չենք տեսնի քաղաքում, ենթադրում եմ:

-Ինչու՞, իշխանուհի:

-Քո տարիքային խումբն արդեն զորակոչվել է :

Նա բարձրաձայն ծիծաղեց, ու այդ ընթացքում աչքերը մի քիչ դուրս ընկան, ու ստամոքսը ցնցվեց.

-Դժբախտաբար, Իշխանուհի, չեմ կարող պատերազմ գնալ: Բժիշկս երիկամի անբուժելի էմֆիեմա է հայտնաբերել , ստիպված եմ մնալ այստեղ:

Հիվանդության անունը շատ էկզոտիկ հնչեց և ինձ ստիպեց մտածել ստամոքսի ցավի մասին: Նինոն աչքերը չռեց:

-Շա՞տ վտանգավոր հիվանդություն է,- հարցրեց կարեկցական տոնով:

-Նայած: Իր գործն իմացող բժշկի օգնությամբ ամեն հիվանդություն էլ կարող է վտանգավոր դառնալ:

Նինոն զարմացած ու զզվանքով նայեց նրան: Մելիք Նախարարյանը Ղարաբաղի ամենաազնվական ընտանիքից էր: Նրա հայրը գեներալ էր, ինքն էլ ցլի պես ուժեղ էր, առողջ` որքան որ հնարավոր էր, և չամուսնացած: Երբ դուրս էր գալիս մեր օթյակից, խնդրեցի ընթրել մեզ հետ: Նա քաղաքավարի շնորհակալություն հայտնեց և ընդունեց առաջարկս: Վարագույրը բարձրացավ, և Նինոն գլուխը դրեց ուսիս: Չայկովսկու հայտնի վալսի ընթացքում աչքերը բարձրացրեց դեպի ինձ ու շշնջաց.

-Նախարարյանի հետ համեմատած դու համարյա հերոս ես: Դու գոնե երիկամի հիվանդություն չես ձևացնում:

-Հայերն ավելի մեծ երևակայություն ունեն, քան մահմեդականները, փորձեցի արդարացնել Նախարարյանին:

Նինոյի գլուխը շարունակում էր ուսիս մնալ նույնիսկ այն ժամանակ, երբ հերոս տենոր Լենսկին քայլեց դեպի Օնեգինի հրացանը և սպանվեց. ասես դա պլանավորված լիներ: Հեշտ, նրբագեղ և կատարյալ հաղթանակ էր, ու մենք ստիպված էինք հիանալ դրանով: Նախարարյանը մուտքի մոտ սպասում էր: Նրա մեքենան շատ նրբագեղ և եվրոպական տեսք ուներ Շիրվանշիրների երկու ձիանոց կառքի կողքին: Սլացանք մեր քաղաքի մութ ծառուղիներով, անցանք մեր երկուսի դպրոցների կողքով: Գիշերով այդ հաստատությունները մի քիչ ավելի բարեկամական տեսք ունեին: Կանգ առանք Սիթիկլաբի մարմարյա աստիճանների մոտ: Վտանգավոր էր: Բայց երբ ուղեկիցներից մեկը կոչվում է Շիրվանշիր, իսկ մյուսը` Նախարարյան, իշխանուհի Կիպիանին չպիտի մտահոգվի Սուրբ Թամար թագուհու անվան Լիցեյի կանոնների և վարվելակարգի մասին:
Լայն տեռասը վառ լուսավորված էր սպիտակ լամպերով: Նստեցինք այն սեղանի մոտ, որ նայում էր նահանգապետի մութ այգուն, մեղմորեն առկայծող ծովին և Նարջին կղզու փարոսին: Նինոն և Նախարարյանը շամպայն էին խմում: Բայց աշխարհում ոչինչ, նույնիսկ Նինոյի աչքերը ինձ չէին ստիպի հրապարակայնորեն ալկոհոլ օգտագործել, և ես սովորությանս համաձայն կում էի անում իմ նարնջի հյութից: Երբ պարողների վեցհոգանոց խումբը մեզ ի վերջո հանգիստ թողեց, Նախարարյանը լուրջ և մտահոգ տոնով ասաց.

-Ահա մենք` կովկասյան երեք ամենամեծ ժողովուրդների ներկայացուցիչներս` վրացի, մահմեդական և հայ, որ ծնվել ենք նույն երկնքի տակ, նույն հողին, որ տարբեր ենք, բայց նաև նույնը, ինչպես Աստվածային երրորդությունը: Եվրոպացի ենք, բայց նաև Ասիացի, որ վերցնում ենք Արևելքից ու Արևմուտքից ու տալիս ենք երկուսին էլ:

-Ես միշտ կարծել եմ,- ասաց Նինոն,- որ պատերազմելը կովկասյան գիծ է: Բայց ահա իմ առջև նստած են երկու կովկասցի, որոնցից ոչ մեկը չի ուզում պատերազմ գնալ:

Նախարարյանը ներողամիտ հայացքով նայեց նրան.

-Մենք երկուսս էլ ուզում ենք պատերազմել, իշխանուհի, բայց ո՛չ մեկս մյուսիս դեմ: Մեր և ռուսների միջև բարձր պարիսպ կա: Այս պարիսպը Կովկասն է: Եթե ռուսները հաղթեն, մեր երկիրն ամբողջությամբ կռուսացվի: Մենք կկորցնենք մեր եկեղեցիները, մեր լեզուն, մեր ինքությունը, կդառնանք եվրո-ասիական ապօրինածիններ, փոխանակ այս երկու աշխարհների միջև կամրջի դեր կատարենք: Ով ցարի համար կռվում է, կռվում է Կովկասի դեմ:

Նինոյի շուրթերը արտաբերեցին այն, ինչ դպրոցում սովորեցրել էին իրեն.

-Պարսիկները և թուրքերը պատառ-պատառ էին անում մեր երկիրը: Շահը ավերեց արևելքը, իսկ Սուլթանը` արևմուտքը: Քանի՜ վրացի աղջիկներ գերեվարվեցին և ընդմիշտ փակվեցին հարեմներում: Ռուսները նույնիսկ սեփական կամքով չեկան: Մենք նրանց խնդրեցինք, որ գան: Գեորգի տասներկուերորդը կամավոր հրաժարվեց հօգուտ ցարի: «Մեր կայսրության արդեն անսահման տիրույթներն ընդլայնելու համար չէ, որ մեր հովանավորության տակ առանք Վրաստանի թագավորությունը»… չգիտե՞ք այս բառերը:

Անկասկած գիտեինք: Ութ տարի շարունակ դպրոցում այս բառերը համառորեն մեր գլուխն էին լցրել: Այս մանիֆեստը հարյուր տարի առաջ Ալեքսանդր առաջինը գրել է մեզ համար: Թիֆլիսում այն կարելի էր տեսնել բրոնզե հուշատախտակի վրա: «Մեր կայսրության արդեն անսահման տիրույթներն ընդլայնելու համար չէ, որ մեր հովանավորության տակ առանք…» Նինոն այնքան էլ սխալ չէր: Արևելքի հարեմները լիքն էին գերեվարված քրիստոնյա կանանցով, կովկասի փողոցները լիքն էին քրիստոնյաների դիակներով: Ես իհարկե կարող էի պատասխանել.«Ես մահմեդական եմ, դու քրիստոնյա ես, դու մեզ տրվել ես Աստծո կողմից որպես օրինական ավար»: Բայց ես լռեցի սպասելով Նախարարյանի պատասխանին:

-Այո, տեսնո՞ւմ ես, իշխանուհի, ով մտածում է քաղաքականության թեմաներով, պետք է երբեմն անարդարացի լինի, երբեմն անիրավացի նույնիսկ: Ես ընդունում եմ, որ ռուսները խաղաղություն են բերել այս երկիր: Բայց մենք` կովկասցիներս այժմ կարող ենք այդ խաղաղությունը պահել առանց նրանց: Նրանք ասում են իբր մեզ պաշտպանում են մեկիս մյուսիցս, որ դրա համար են ռուսական զորքերն այստեղ, ռուսական քաղաքացիական ծառայողներն ու կառավարիչները: Բայց իշխանուհի, հարցրու ինքդ քեզ. պետք ունե՞ս պաշտպանվելու ինձանից: Ես պե՞տք է պաշտպանվեմ Ալի Խանից: Այսօր բոլորս խաղաղ նստած չէի՞նք Փեշապուրի ջրհորի մոտ : Անկասկած անցել են այն ժամանակները, երբ կովկասի ժողովուրդները պիտի Պարսկաստանին նայեն որպես թշնամու: Թշնամին հյուսիսում է և այդ թշնամին փորձում է մեզ համոզել, որ մենք երեխաներ ենք, ու մեկիս մյուսիցս պաշտպանելու անհրաժեշտություն կա: Բայց մենք այլևս երեխաներ չենք, մենք հասունացել ենք համարյա նույն ժամանակում:

-Դրա համա՞ր է, որ պատերազմ չեք գնում,- հարցրեց Նինոն:

Նախարարյանը չափից դուրս շատ շամպայն էր խմել:

-Միայն դրա համար չէ: Ես ալարկոտ եմ և սիրում եմ հարմարավետությունը: Իսկ ռուսների դեմ քեն ունեմ, որովհետև նրանք բռնագրավել են հայկական եկեղեցու ունեցվածքը, հետո էլ` այստեղ ավելի լավ է, քան խրամատներում: Իմ ընտանիքը չափից շատ բան է արել պատվի համար, ես հեդոնիստ եմ:

-Ես այլ կերպ եմ մտածում,-ասացի: Ես հեդոնիստ չեմ և սիրում եմ պատերազմը:

-Դու երիտասարդ ես, բարեկամս,- ասաց Նախարարյանը և նորից բարձրացրեց բաժակը: Նա շարունակեց խոսել էլի երկար ժամանակ, և հավանաբար շատ խելացի բաներ էր ասում: Երբ պատրաստվում էինք տուն գնալ, Նինոն համարյա համոզված էր նրա ասած ճշմարտացիության մեջ: Մենք գնացինք Նախարարյանի մեքենայով:

-Այս հիասքանչ քաղաքը, ասաց նա քշելու ընթացքում, Եվրոպայի դարպասը… Եթե Ռուսաստանն այդքան հետադիմական չլիներ, մենք արդեն եվրոպական երկիր դառած կլինեինք:

Ես ուրախ մտածեցի աշխարհագրության դասի երջանիկ օրերիս մասին և բարձրաձայն ծիծաղեցի: Երեկոն շատ լավ անցավ: Բարի գիշեր ասելու ժամանակ, ես համբուրեցի Նինոյի աչքերն ու ձեռքերը, մինչ Նախարարյանը նայում էր ծովին: Հետո մենք ուղղվեցինք դեպի Զիզանաշվիլու դարպաս… ավելի արագ, քան մեքենան կարող էր գնալ: Այս պարսպի հետևում Ասիան էր:

-Ամուսնանալո՞ւ ես Նինոյի հետ,-վերջին բանն էր, որ հարցրեց Նախարարյանը:

-Ինշալլահ, եթե Աստված կամենա:

-Դու ստիպված կլինես շատ դժվարություններ հաղթահարել, բարեկամս: Եթե օգնության կարիք ունենաս, ես քո տրամադրության տակ եմ: Ես լրիվ կողմ եմ մեր ժողովուրդների առաջին ընտանիքների իրար մեջ ամուսնությանը: Մենք պիտի իրար հետ լինենք:

Ես ջերմորեն սեղմեցի նրա ձեռքը: Այս ամենը ցույց էր տալիս, որ աշխարհում իսկապես պարկեշտ հայեր կային: Եվ այս միտքն իրոք որ վրդովեցուցիչ էր:

—

Հաջորդ օրերին ամբողջ գոյությունս պտտվում էր հեռախոսի սև տուփի շուրջը: Այս տգեղ գործիքն իր մեծ կեռ խոսափողով հանկարծ կարևորագույն նշանակություն էր ձեռք բերել: Ես ամեն օր նստում էի տանը և ինչ-որ անհասկանալի բան էի փնթփնթում, երբ հայրս ինձ հարցնւմ էր, թե ինչու եմ ուշացնում առաջարկություն անելը: Ժամանակ առ ժամանակ սև մարդակերը ազդանշան էր տալիս, ես բարձրացնում էի լսափողը և Նինոն ճակատամարտի վայրից հաղորդում էր. «Ալի դո՞ւ ես, լսիր. Նախարարյանը նստած է մամայի հետ, խոսում է նրա պապի` Իլիկո Ճավճավաձեի պոեմների մասին»:

Մի քիչ հետո էլի. «Ալի, լսո՞ւմ ես: Նախարարյանն ասում է, որ Ռուսթավելիի և Թամարի ժամանակաշրջանը մեծապես ազդվել է պարսկական մշակույթից»: Հետո էլի. «Ալի խան, Նախարարյանը պապայի հետ թեյ էր խմում ու ասաց` այս քաղաքի հմայքը ազգերի և ժողովուրդների միջև խորհրդավոր կապի մեջ է»: Կես ժամ հետո. «Նրանից իմաստնություն է ծորում, ինչպես կոկորդիլոսից արցունքներ: Նա ասաց, որ Խաղաղ Կովկասի ընթացքը կոփվում է Բաքվի զնդանում»: Ես ծիծաղեցի և վայր դրեցի լսափողը:

Եվ այսպես շարունակվում էր: Նախարարյանը ուտում էր, խմում էր, նստում էր Կիպիանիների հետ: Նրանց հետ էքսկուրսիաներ էր գնում, խորհուրդներ էր տալիս, երբեմն գործնական, երբեմն` միստիկ: Ես հետևում էի հայկական խորամանկության այս ցույցին. « Նախարարյանն ասում է, որ լուսինն առաջին դրամն էր: Ոսկի մետաղադրամները և նրանց ուժը ժողովրդի վրա կովկասցիների և իրանցիների լուսնի պաշտամունքի արդյունքն է: Ալի Խան, ես այլևս չեմ կարող տանել այս անհեթեթությունը: Արի այգի:

Մենք հանդիպեցինք հին ամրոցի պատի մոտ: Նա արագ-արագ ինձ պատմեց, թե ինչպես մայրն իրեն աղերսել էր կյանքը չվստահել վայրի մահմեդականին, թե ինչպես հայրը կատակով իրեն զգուշացրել էր, որ ես նրան հաստատ հարեմ կմտցնեմ, և թե ինչպես ինքը` փոքրիկ Նինոն ծիծաղել էր ու միաժամանակ զգուշացրել ծնողներին. «Սպասեք, կտեսնեք, որ ինձ կփախցնի: Ի՞նչ կանեք այդ ժամանակ»: Ես շոյեցի նրա մազերը: Ես ճանաչում էի իմ Նինոյին: Նա միշտ հասնում է իր ուզածին, եթե հաստատ գիտի, թե ինչ է ուզածը: «Այս պատերազմը մի քսան տարի կարող է շարունակվել,-բողոքեց նա,-դաժանություն չէ՞, որ ուզում են մեզ ստիպել, որ այդքան երկար սպասենք»:

-Ինձ այդքան շա՞տ ես սիրում, Նինո:

Նրա շուրթերը դողացին: «Մենք իրար ենք պատկանում: Ծնողներս այդ ամենը բարդացնում են: Բայց ես պիտի ծեր ու ծեծված լինեի այս քարի նման, որպեսզի ուզենայի զիջել: Եվ բացի այդ, իսկապես սիրում եմ քեզ: Սակայն վայ քեզ, եթե ինձ փախցնես»:
Հետո նա լուռ էր, որովհետև հնարավոր չէ համբուրվել և խոսել միաժամանակ: Նա գաղտագողի տուն վերադարձավ և հեռախոսը նորից զնգաց. «Ալի խան, Նախարարյանն ասում է, որ իր հորեղբոր տղան Թի‎ֆ‎լիսից հայտնել է, թե նահանգապետը խառն ամուսնությունների կողմնակից է: Նա կոչ է անում որ արևելքում արևմտյան մշակույթ ներմուծվի: Կարո՞ղ ես դա հասկանալ»: Ոչ, չէի կարող:

—

Նորից հեռախոսազանգ. «Դո՞ւ ես: Նրանք ժամեր է, ինչ զրուցում են քաղաքականությունից և տնտեսությունից: Նախարարյանն ասում է, որ նախանձում է մահմեդականներին, քանի որ նրանք ազատ են ներդրումներ անելու պարսկական կալվածքներում: Ով գիտի, թե ինչ կպատահի Ռուսաստանին: Իսկ եթե հանկարծ ամեն ինչ ջու՞րն ընկնի: Միայն մահմեդականները կարող են հող գնել Պարսկաստանում: Ինքը հաստատ գիտի, որ Գիլջանի կեսը Շիրվանշիր ընտանիքին է պատկանում: Անկասկած Ռուսաստանում սպասվելիք փոփոխությունների դեմ ամենալավ ապահովագրությունն ուրիշ երկրներում կալվածքներ գնելն է: Ծնողներս սարսափելի տպավորված են: Մաման ասում է, որ մահմե‎դականների մեջ էլ քաղաքակիրթ մարդիկ կան»:

Եվս երկու օր և հայկական ճակատամարտը հաղթանակով ավարտվեց:
Նինոն ծիծաղում և լաց էր լինում հեռախոսափողի մեջ.«Ծնողներս օրհնում են մեզ: Ամեն»:

—

Նախարարյանն իր մեքենայի մեջ ինձ էր սպասում, երբ տնից դուրս եկա: Նրա դուրս ընկած աչքերն ինձ նշան արեցին:

-Նախարարյան, գոռացի,- քեզ Դաղստանում մի գյո՞ւղ պիտի տամ, թե՞ Պարսկական շքանշան կամ էլ Էնզելիում նարնջի այգի:

Նա ուսս թփթփացրեց.

-Ոչ մեկը, ոչ մյուսը: Երջանիկ եմ, որ մեկի ճակատագիրը փոխել եմ: Ինձ դա հերիք է:

Ես երախտագիտությամբ նայեցի նրան: Մենք մեքենայով ուղղվեցինք քաղաքից դուրս, դեպի Բիբի-Էյբաթի ծովածոց, որտեղ սև հաստոցները տանջահար էին անում նավթով ողողված հողը: Նոբելի հաստատությունները միջամտում էին բնապատկերի գծագրությանը, ինչպես Նախարարյանը միջամտել էր իմ ճակատագրին: Ծովի մի ահագին մաս ափից հեռու էր քշվել: Նոր բացված հողն այլևս ծովի մաս չէր կազմում, բայց դեռևս ծովափ էլ չէր: Այնինչ գործարարությունից լավ գլուխ հանող մեկն արդեն փոքրիկ թեյարան էր կառուցել նոր ազատված հողի վրա, որքան հնարավոր է հեռու, և այդտեղ նստեցինք Քյաչտա թեյ խմելու, աշխարհի ամենալավ թեյը, ալկոհոլի նման թունդ: Անուշահոտ ըմպելիքից հարբած, Նախարարյանը ասում էր, որ թուրքերն ուզում են գրավել Ղարաբաղը, խոսում էր Փոքր Ասիայում հայերի ջարդերի մասին: Ես համարյա չէի լսում:

-Մի վախեցիր, ասացի,- եթե թուրքերը Բաքու գան, քեզ կթաքցնեմ իմ տանը:

-Չեմ վախենում,-ասաց Նախարարյանը:

—

Նինոն ինձ մոտ եկավ, իմաստության բեռի տակ հառաչելով, ձեռքերս շոշափեցին նրա ողորկ մաշկը, աչքերը խորունկ էին, լցված տարօրինակ վախով: Հորեղբորս աղջիկը` Աիշան ինձ ասել էր, որ լիցեյի ուսուցիչները, լուռ զսպվածությամբ, մեկը մյուսի հետևից «հանձնած» էին նշանակել ապագա տիկին Շիրվանշիրի քննական թերթիկում: Երբ ես ու Նինոն քայլում էինք փողոցով, նրա դպրոցական ընկերուհիները հայացքը չէին կտրում մեզանից, մինչև անհետանայինք տեսադաշտից: Մենք գնում էինք Սիթիկլաբ, թատրոն, պարահանդեսների, շատ հազվադեպ էինք մենակ լինում: Մեր ընկերները շրջապատում էին մեզ բարության բարձր ու ըմբռնող պատնեշի նման: Իլյաս Բեգը, Մեհմեդ Հայդարը, նույնիսկ բարեպաշտ Սայիդ Մուստաֆան ուղեկցում էին մեզ: Նրանք միշտ չէ, որ համաձայնում էին իրար հետ:

Երբ մի օր Նախարարյանը` հարուստ ու գեր, իր շամպայնը կում-կում խմելով խոսում էր Կովկասի ժողովուրդների փոխադարձ բարեկամության մասին, Մեհմեդ Հայդարի դեմքը մթագնեց, ու նա ասաց.

-Ես կարծում եմ, պարոն Նախարարյան, որ չարժե դրա համար անհանգստանալ: Պատերազմից հետո ամեն դեպքում շատ քիչ հայեր մնացած կլինեն:

-Բայց Նախարարյանը կլինի մնացած քչերից մեկը,- գոռաց Նինոն:

Նախարարյանը լուռ խմում էր իր շամպայնը: Խոսում էին, որ նա իր փողը տեղափոխում է Շվեդիա: Ինձ դա ամեն դեպքում չէր հետաքրքրում:

Երբ Մահմեդ Հայդարին խնդրեցի մի քիչ բարեկամաբար վարվել Նախարարյանի հետ, նա հոնքերը կիտեց ու ասաց.
-Ես տանել չեմ կարողանում հայերին, Աստված գիտե, թե ինչու:

—

Մի օր հայրս ասաց.

-Գիշերը մնա տանը, Ալի խան: Մարդիկ են գալու և կարևոր բաներից ենք խոսելու:

Նա մի քիչ տարօրինակ կերպով ասաց դա, մի կողմ նայելով: Ես հասկացա ու ասացի ձեռք առնելու պես.

-Դու ինձ չստիպեցի՞ր երդվել, որ քաղաքականությամբ չզբաղվեմ, հայրիկ:

-Սեփական ժողովրդի մասին մտածելը անպայմանորեն քաղաքականություն չի նշանակում: Տարբեր ժամանակներ կան: Երբ այդպիսի ժամանակ է գալիս, ամեն մեկի պարտքն է սեփական ժողովրդի մասի մտածելը:

Ես Նինոյի հետ պայմանավորվել էի այդ երեկո օպերա գնալ: Շալյապինը պիտի երգեր որպես հրավիրյալ երգիչ, և Նինոն վաղուց սպասում էր այս օրվան: Ես զանգահարեցի Իլյաս Բեգին.

-Իլյաս, այս գիշեր զբաղված եմ: Կարո՞ղ ես Նինոյին օպերա տանել, տոմսերն ունեմ:

Հաստատուն մի ձայն պատասխանեց.

-Ի՞նչ ես ասում: Գիտես, որ չեմ կարող ուզածս անել: Այս գիշեր ես ու Մեհմեդ Հայդարը հերթապահության ենք:
Զանգահարեցի Սայիդ Մուստա‎ֆային.

-Կներես, բայց իսկապես չեմ կարող: Ժամադրություն ունեմ հայտնի մոլլա Հադշի Մադշուդի հետ: Նա Թեհրանից ընդամենը մի քանի օրով է եկել: Զանգեցի Նախարարյանին: Նրա ձայնը մի քիչ շփոթված էր.

-Իսկ ինչո՞ւ դու չես գնում, Ալի Խան:

-Մենք հյուրեր ունենք:

-Որպեսզի ծրագրեք, թե ինչպես եք կոտորելու բոլոր հայերի՞ն: Ես չպիտի գնայի թատրոն այս օրերին, երբ իմ ժողովուրդն արյունաքամ է լինում: Բայց քանի որ դու ես խնդրում և Շալյապինն էլ իսկապես հիասքանչ երգիչ է:

Վերջապես: Իսկական ընկերը նեղության մեջ է ճանաչվում: Ես Նինոյին տեղյակ պահեցի ու մնացի տանը:

—

Սայիդ Մուստա‎‎ֆան ներս ընկավ սենյակ: Նրա չալման մի կողմի վրա էր թեքվել` փայլատակող ճակատն ի վար: Ընկավ բազկաթոռին և շնչասպառ էր լինում.

-Նախարարյանը Նինոյին փախցրել է: Կես ժամ առաջ: Նրանք Մարդակջանիի ճանապարհին են:

—

Մեհմեդ Հայդարը թռավ ոտքի: Աչքերը փոքրացել էին.

-Գնամ ձիերին թամբելու,-ու դուրս վազեց:

Արյունը բաբախում էր գլխիս մեջ, ականջներիս մեջ աղմուկ կար, ու անտեսանելի մի ձեռք կարծես փայտով հարվածում էր գլխիս:

Հեռվից լսվեց Իլյաս Բեգի ձայնը.

-Պատրաստ է, Ալի Խան, պատրաստ: Սպասիր մինչև բռնենք դրանց:

Նրա նեղ ճակատը կատարյալ գունատ էր: Մի գոտի կապեց մեջքիս. Կովկասյան ուղիղ դաշույն էր կախված վրայից:

-Ահա,-ասաց ու ձեռքիս մեջ ռևոլվեր դրեց ու նորից. -Պատրաստ է, Ալի Խան: Կատաղությունդ պահիր Մարդակջանիի ճանապարհի համար: Մեխանիկորեն զենքը դրեցի գրպանս: Սայիդ Մուստա‎ֆ‎այի ծաղկատար դեմքը մոտեցավ ինձ, տեսա, թե ինչպես էին հաստ շուրթերը շարժվում ու լսեցի կոտրատված բառեր.

-Ես տանից դուրս եկա իմաստուն մոլլա Հադշի Մադշուդին հանդիպելու: Այդ իմաստունի վրանը թատրոնի կողքին է: Տասնմեկին դուրս եկա մոտից: Մեղավոր այդ ներկայացումը հենց նոր ավարտվել էր: Տեսա, թե ինչպես Նինոն մեքենա նստեց Նախարարյանի հետ: Բայց մեքենան չէր շարժվում: Նախարարյանի դեմքի արտահայտությունն ինձ դուր չեկավ: Ավելի մոտ գնացի և լսեցի: «Չէ»,-ասում էր Նինոն,- ես նրան սիրում եմ»: «Ես քեզ ավելի շատ եմ սիրում»,- ասաց Նախարարյանը,- այս երկրում քարը քարը վրա չի մնալու: Ես քեզ կփրկեմ Ասիայի մագիլներից»: «Չէ, ասաց Նինոն,-ինձ տար տուն»: Նա մեքենան միացրեց: Ես թռա մեքենայի հետևը: Հասան Կիպիանիների տուն: Այլևս չկարողացա լսել, թե ինչ էին խոսում ողջ այդ ժամանակ: Տան մոտ մեքենան կանգ առավ: Նինոն լաց էր լինում: Հանկարծ Նախարարյանը գրկեց նրան ու համբուրեց: «Դու չպիտի այդ վայրենիների ձեռքն ընկնես»,- գոռաց և ինչ-որ բան շշնջաց: Ես միայն վերջը լսեցի. «…իմ տանը` Մարդակջանիում… Կամուսնանանք Մոսկվայում, այնտեղից կգնանք Շվեդիա»: Տեսա, որ Նինոն նրան մի կողմ հրեց: Այդ ժամանակ շարժիչը նորից միացավ. ես թռա ու ինչքան կարող էի արագ վազեցի այստեղ:

Նա նախադասությունը չավարտեց, կամ գուցե ես չլսեցի մինչև վերջ: Մահմեդ Հայդարը ներս խուժեց ու գոռաց. «Ձիերը պատրաստ են»: Մենք վազեցինք դեպի ձիանոց: Լուսինը փայլում էր ձիերի վրա, որ կանգնած էին` ոտքերը դոփելով ու մեղմորեն խրխնջում էին:

-Ահա,-ասաց Մահմեդ Հայդարը:

Ես նայեցի ձիուն ու ապշեցի.

Ղարաբաղի շիկակարմիր հրաշքը` հրամանատարի` Մելիքովի ձին էր, որից ողջ աշխարհում ընդամենը տասներկու հատ կար: Մեհմեդ Հեյդարի դեմքը մռայլ էր.

-Հրամանատարը կխելագարվի: Իրենից բացի ոչ ոք չի հեծել այս ձիուն: Նա քամու պես է վարգում: Չխնայես կենդանուն: Դրանց բռնելու ենք:

Ցատկեցի թամբին: Մտրակս հազիվ դիպավ հիասքանչ կենդանու կողին: Հսկա մի ոստյուն և ես արդեն զորանոցից դուրս էի եկել: Մենք սլացանք ծովի երկայնքով: Ատելությունից այրվելով` ես շարունակում էի հարվածել ձիուն: …Թվում էր որ լսում էի նրանց խոսակցության ամեն մի բառը: Հանկարծ կարողացա հետևել օտար մտքերի ընթացքին. Էնվերը կռվում է Փոքր Ասիայում: Ցարի գահը վտանգված է: Մեծ Դուքսը հայկական զորախմբեր ունի իր բանակում: Եթե ճակատը ճեղքվի, Օսմանյան բանակը կասպատակի Հայաստանը, Ղարաբաղը և Բաքուն: Նախարարյանը արդեն տեսնում է հետևանքները: Դրա համար էլ ոսկու ձուլակտորները, հայկական ծանր ոսկին ուղարկում է Շվեդիա: Սա Կովկասյան ժողովուրդների եղբայրացման ավարտն է: Թվում էր, որ նրանց տեսնում էի թատրոնի օթյակում. «Իշխանուհի, Արևելքի և Արմուտքի միջև կամուրջ չկա»: Նինոն չի պատասխանում, բայց լսում է:«Մենք պիտի իրար հետ լինենք, քանի որ Օսմանյան սուրը մեր գլխին է կախված: Մենք Եվրոպայի դեսպաններն ենք Ասիայում: Ես քեզ սիրում եմ , Իշխանուհի: Մենք իրար ենք պատկանում: Կյանքը պարզ ու հեշտ է Սթոքհոլմում: Այնտեղ Եվրոպան է, Արևմուտքը»: Ու ես նորից լսում եմ նրան, կարծես կանգնած լինեի այնտեղ. «Քարը քարի վրա չի մնալու այս երկրում»:

Եվ վերջը. «Դու ինքդ պիտի որոշես քո ճակատագիրը, Նինո: Պատերազմից հետո Լոնդոնում կապրենք: Ներկայացված կլինենք Արքունիքում: Եվրոպացին պիտի իր կյանքի տերը լինի: Ես Ալի Խանին շատ եմ հարգում: Բայց նա բարբարոս է, անապատի հավիտյան գերին»:

Ես մտրակեցի ձիուն: Վայրի մի ճիչ: Այսպես ոռնում է անապատի գայլը, երբ տեսնում է լուսնին, բարձր, ողբալի մի ճիչ: Ամբողջ գիշեր այդ աղաղակն է: Ես ավելի առաջ եմ թեքվում: Կոկորդս ցավում է: Ինչո՞ւ եմ գոռում Մարդակջանիի գիշերային արահետի վրա: Պիտի պահեմ կատաղությունս: Կտրող քամին հարվածում է դեմքիս: Դրանից են արցունքներս հոսում, ընդամենը: Ես չեմ գոռում, նույնիսկ այն ժամանակ, երբ հանկարծակի իմացել եմ, որ Արևելքի և Արևմուտքի միջև կամուրջ չկա, նույնիսկ սիրո կամուրջը: Ժպտացող, լուսաշող վրացական աչքեր: Այո, ես անապատի գայլերից եմ, թուրքական գորշ գայլերից: Շատ լավ պլանավորել էին, չէ՞: «Մենք ամուսնանում ենք Մոսկվայում , այնտեղից գնում ենք Շվեդիա»: Հյուրանոց Սթոքհոլմում, տաքուկ ու մաքուր, ճերմակ սավաններով: Վիլլա Լոնդոնում: Վիլլա՞: Դեմքս դիպչում է շիկակարմիր կաշվին: Հանկարծ կծում եմ կենդանու վիզը: Բերանս լցվում է արյան աղի համով: Վիլլա՞: Նախարարյանը Մարդակջիում վիլլա ունի, ինչպես բոլոր հարուստ բաքվեցիները: Մարմարակերտ, օազիսի մրգատու ծառերով շրջապատված, ծովին մոտ: Մեքենան ինչքա՞ն արագ կարող է գնալ և որքա՞ն սրընթաց է Ղարաբաղի նժույգը: Ես գիտեմ վիլլան: Մահճակալը կարմիր փայտից է, կարմիր ու լայն: Սպիտակ սավաններ, ինչպես Սթոքհոլմի հյուրանոցում: Ողջ գիշեր փիլիսոփայությունից չեն խոսելու: Նա պիտի… անկասկած նա պիտի: Ես տեսնում եմ մահճակալը և վրացական աչքեր, տարփանքով ու վախով շղարշված: Ատամս խորը խրվում է ձիու մսի մեջ: Հիասքանչ կենդանին առաջ է սուրում: Առաջ: Առաջ: Կատաղությունդ պահիր մինչև բռնենք դրանց, Ալի Խան: Մարդակջանիի ճանապարհը նեղ է: Հանկարծ սկսում եմ բարձր ծիծաղել: Ինչ հրաշալի է, որ մենք Ասիայում ենք, վայրի, հետադիմական Ասիայում: Այստեղ արևմտյան մեքենաների համար ողորկ ճանապարհներ չկան, այլ քարքարոտ արահետներ Ղարաբաղի նժույգների համար: Այս ճանապարհների վրա մեքենան որքա՞ն արագ կարող է գնալ, ու որքա՞ն արագ կսլանա Ղարաբաղի նժույգը: Ճանապարհի եզրերից սեխերն ինձ են նայում, ասես դեմքեր ունենան: «Շատ վատ ճանապարհ է,-ասում են սեխերը,- անգլիական մեքենաների համար չեն: Միայն Ղարաբաղի նժույգ հեծնողների»:

—